کودکان افغانستان شرایط دشواری دارند. کودکان بی‌سرپرست اوضاع‌شان بسیار بدتر است. در این گزارش که ع.ملاحت تهیه کرده است، وضعیت دشوار کودکان بی‌سرپرست تصویر شده است. این گزارش در سوم فروردین ۱۳۹۳، یکی دو ماه بعد از تصویب قانون سرپرستی اطفال در کلیدگروپ (پیوند جایگزین در بازنشر شفقنا) منتشر شده است.

n00018673-bدر کشور جنگ‌زده چون افغانستان که هنوز هم بمباری‌های نیروهای خارجی و حملات انتحاری جان صدها نفر را در سال می‌گیرد، وضعیت کودکانی که جنگ، والدین شان را از آن‌ها گرفته است، کاملاً نگران‌کننده می‌باشد.
در گزارش پنجم کمسیون مستقل حقوق بشر که در مورد وضعیت حقوق اقتصادی و اجتماعی افغان‌ها به نشر رسیده، گفته شده است که بیشتر از ۶ ملیون کودک در سراسر کشور در معرض خطر دارند که از این میان ۱۶ هزار تن آن‌ها کودکان بی‌سرپرست هستند. اما سازمان‌های حمایت از کودکان، آمار اطفال بی‌سرپرست در افغانستان را ۱۱۰ هزار تن اعلام کرده‌اند.
با این حال، تنها شماری از کودکان بی‌سرپرستی که شامل پرورشگاه‌ها و یا هم تحت پوشش خدمات موسسات کمک‌رسان دیگر هستند از مکانات نسبتاً خوبی برای زندگی برخورداراند، اما متباقی آن‌ها که بر روی سرک‌ها مصروف کارهای شاقه می‌باشند و یا هم به انجام کارهای کاذب اشتغال دارند، با مشکلات زیادی روبه‌رو می‌باشند.
در مجموع  در سراسر کشور، ۳۵ پرورشگاه دولتی و بیشتر از ۴۷ پرورشگاه خصوصی وجود دارد که ۱۸ پرورشگاه خصوصی در کابل و متباقی در ولایات فعالیت دارند. به صورت مجموعی، ۱۲ هزار و ۴۶۴ کودک در تمامی این پرورشگاه‌ها زیر تربیت و مراقبت قرار دارند. در دو پرورشگاه بزرگی که در کابل موقعیت دارد، ۷۵۰ نفر به شکل لیلیه و ۵۵۰ نفر دیگر به شکل نهاری از مراکز تعلیمی آن استفاده می‌کنند.
براساس مقرره پرورشگاه‌ها، کودکان در ۷ بخش می‌توانند در پرورشگاه‌ها جذب شوند؛ کودکانی که پدر و مادر شان را از دست داده و اقارب‌شان توانایی مراقبت از آن‌ها را نداشته باشند؛ اطفالی که پدر شان را از دست داده و مادر به تنهایی توانایی مراقبت از فرزند را نداشته باشد؛ کودکانی که پدر و مادر شان معتاد به مواد مخدر باشند؛ اطفالی که پدر و مادر شان در زندان بوده و اقارب شان توانایی نگهداری از آن‌ها را نداشته باشند؛ کودکان بی‌سرنوشتی که هویت آن‌ها معلوم نبوده و از طریق نهادهای حمایت از اطفال معرفی شوند؛ و اطفال مربوط به خانواده‌های بی‌بضاعتی که از طریق نهادهای امنیتی و حقوقی بی‌بضاعت بودن شان تثبیت گردد.
عبدالله هاشمی، رییس عمومی پرورشگاه‌های کابل، می‌گوید که برای تأمین هزینه پرورش کودکان شامل در تمام پرورشگاه‌های کشور که مشمول خوراک، پوشاک، لوازم آموزش و مسایل مربوط به صحت آن‌ها می‌شود، حدود ۱۶۰ ملیون افغانی بودجه در نطر گرفته شده است: «براساس مقررات پرورشگاه‌ها، اطفال از دوران شیرخوارگی تا سن ۱۸ سالگی در پرورشگاه نگهداری شده و زمینه تعلیم و تربیت را برای شان فراهم می‌کنیم. در بخش آموزش، نصاب تعلیمی وزارت معارف تطبیق می‌شود. در کنار آن، کورس‌های آموزشی از قبیل آموزش کمپیوتر، انترنت، انگلیسی، مضامین ساینسی، بخش‌های خطاطی، رسامی، زبان ترکی، بخش‌های حرفوی مانند قالین‌بافی، جاکت‌بافی، گلدوزی، خیاطی، تدبیر منزل برای دختران و نجاری، ترمیم موبایل، خیاطی، و کمپیوتر را در دوره‌های یک ساله برای پسران داریم.»

خدمات ناچیز در پرورشگاه‌های ولایات
آقای هاشمی در مورد ارایه خدمات در پرورشگاه‌ها می‌گوید: «در کابل با همین بودجه هم همه امکانات برای اطفال مهیا می‌شود، ولی در ولایات با بودجه مشابه هیچ کدام از امکانات پرورشگاه‌های کابل در آن‌جا وجود ندارد. سطح رهبری تمام پرورشگاه‌های افغانستان به دوش ما است، اما پرورشگاه‌های ولایات در کنار ریاست‌های وزارت کار و امور اجتماعی فعالیت می‌کنند و اجراآت شان از طریق ریاست‌های کار ولایات انجام می‌شود.» او می‌افزاید: «اگر چه ما هر ۳ ماه پرورشگاه‌ها را نظارت می‌کنیم؛ هر روزه از آمریت خود در ولایات گزارش پرورشگاه‌ها را می‌گیریم، اما به باور من سیستم اجرایی در اختیار ما نیست و این نظارت‌ها هم در افغانستان نتیجه نمی‌دهد. از پولی هم که به ولایات می‌رود، به شکل درست استفاده نمی‌شود؛ پول به جای دیگر استفاده شده و طفل هیچ امکاناتی ندارد.»
به باور وی، مشکلات زیادی در ولایات وجود دارد؛ حتی ۲۰ درصد از امکاناتی که در پرورشگاه‌های کابل است در ولایات وجود ندارد. آقای هاشمی تصریح می‌کند که اگر امکانات هم در اختیار پرورشگاه‌های ولایات قرار بگیرد، به خاطر سطح پایین آگاهی و تخصص، به وضعیت اطفال درست رسیدگی نمی‌شود.

۲۳۶۷۴۷مرستون، پناگاه موقت
در کنار پرورشگاه‌ها، ۱۰۳ تن از کودکان بی‌سرپرست در مرستون کابل زندگی می‌نمایند، که از این میان ۲۶ تن آن‌ها در داخل مرستون و ۷۷ تن در بیرون از آن (اما زیر سرپرست مرستون) به سر می‌برند. محمدزاهد کوشان، آمر مرستون کابل، می‌گوید، شماری از کودکان بی‌سرپرستی که در بیرون از مرستون زندگی می‌کنند، به تمامی سهولت‌ها و امکانات زندگی دسترسی دارند: «به دلیل این‌که در محیط مرستون، دختران با مادران خود زندگی می‌نمایند و این محیط برای شان به گونه‌ای محیط خانوادگی تلقی می‌شود، به این تصمیم شدیم تا پسرانی را که سن شان بین ۱۴ و ۲۰ سال می‌باشند در بیرون از مرستون مورد حمایت قرار دهیم.»
طبق قانون مرستون، مادران آن‌عده از دختران بی‌سرپرستی که همراه کودکان‌شان یک‌جا در مرستون زندگی می‌کنند، دو سال فرصت دارند تا حرفه‌ای را فراگرفته و پس از اخراج از مرستون باید کودکان‌شان را سرپرستی نمایند. اما پسران بی‌سرپرست در بیرون از مرستون، تا ختم صنف ۱۲ مورد حمایت مرستون قرار دارند و پس از آن مسوولیت ادامه زندگی به عهده خود شان گذاشته می‌شود. هرچند در ۵ ولایت دیگر کشور نیز مرستون‌هایی وجود دارد، اما به دلیل ارایه خدمات بهتر و وجود سهولت‌ها در مرستون کابل، مراجعه کودکان بی‌سرپرست در آن بیشتر می‌باشد.
از سوی دیگر، مسوولان کمسیون حقوق بشر در ولایت هرات، وضعیت زندگی کودکان بی‌سرپرست در این ولایت را نگران‌کننده خوانده و از دولت می‌خواهند برای بهبود زندگی‌ها تدابیری روی دست گیرد. عبدالقادر رحیمی، رییس دفتر کمسیون مستقل حقوق بشر در ولایت هرات، می‌گوید هم اکنون بین ۷ تا ۱۰ هزار کودک بی‌سرپرست در این ولایت زندگی می‌کنند که بیشتر آن‌ها بر روی جاده‌ها شهر کار می‌نمایند. آقای رحیمی می‌افزاید که بی‌توجهی مقام‌های دولتی به وضعیت کودکان، به‌خصوص کودکان بی‌سرپرست، باعث شده تا شمار زیادی از آن‌ها از حق تحصیل و دسترسی به امکانات صحی محروم و در برخی موارد توسط قاچاقبران مواد مخدر و مخالفان مسلح دولت مورد سوء استفاده قرار گیرند: «کودکانی که در روی بازار کار می‌کنند، بعضاً حق تعلیم و تربیت‌شان ضایع شده و نمی‌توانند به مکاتب مراجعه کنند، حقوق آن‌ها به خدمات صحی هم تأمین نیست. شمار از آن‌ها به امراض گوناگون مصاب می‌شوند، احتمال معتاد شدن به مواد مخدر هم در بین آن‌ها وجود دارد.»

ازدواج کودکان پرورشگاهی
از سویی هم بصیره محمدی، رییس اداره کار و امور اجتماعی، شهدا و معلولین در هرات، عدم آگاهی از حقوق کودکان در اجتماع را عامل اصلی نقض حقوق آن‌ها می‌داند. خانم محمدی می‌گوید در حال حاضر، ۷ قضیه را تحت بررسی دارند که اقارب کودکان، به صورت اجباری، آن‌ها را وادار به ازدواج با مردان کهن‌سال نموده‌اند: «اکثریت مشکلاتی که به ما راجع شده است، اعتیاد به مواد مخدر و ازدواج‌های قبل از وقت است. دختران پرورشگاهی ما وقتی ۱۳ ساله شدند، کاکاها و ماماهای آن‌ها پیدا می‌شوند و درخواست می‌کنند که یک شب او را با خود برای دید و بازدید به خانه می‌برند، اما صبح که می‌آیند، می‌بینیم که طفل را نکاح کرده‌اند.»

برنامه‌های وزارت کار و امور اجتماعی
درباره این‌که وزارت کار و امور اجتماعی، شهدا و معلولین، برای اطفال بی‌سرپرست چه برنامه‌هایی دارد، واصل نور مهمند، معین امور اجتماعی این وزارت، می‌گوید: «دولت جمهوری اسلامی افغانستان در مجموع و وزارت کار و امور اجتماعی به صفت یک ارگان اجتماعی، این مسوولیت را دارد که برای اطفال یتیم و بی‌سرپرست سهولت‌ها و زمینه تعلیم و تربیه شان را فراهم سازد.»
شماری از مردم از عدم هماهنگی موسسات خیریه با وزارت کار و امور اجتماعی گله‌مند هست، اما آقای مهمند با رد این موضوع می‌گوید: «موسسات خیریه‌ای وجود دارد که به کودکان تا صنف ششم آموزش می‌دهند و بعداً لیست شان را به وزارت کار می‌فرستند تا از طریق مکتوب، لیست‌شان را به وزارت معارف بفرستیم و این شاگردان را به مکاتب معرفی نمایند.» وی می‌افزاید: «اطفال بی‌سرپرست را در حل مشکلات‌شان در ادارات دولتی و امنیتی یاری می‌نماییم. در کنار این‌ها، هرگاه یکی از پرورشگاه‌های خصوصی مسدود گردد، کودکان شامل در آن پرورشگاه را به مرستون خصوصی و یا دولتی دیگر مطابق به سویه تحصیلی‌شان معرفی می‌کنیم.»به گفته آقای مهمند، کودکانی که سن ۱۸ سالگی را تکمیل می‌نماید از لحاظ قانونی نباید در مرستون نگهداری شوند. او علاوه می‌کند که وزارت کار و امور اجتماعی، فارغین صنوف دوازدهم را به موسسات تحصیلات عالی و تعدادی را که دوره آموزش‌شان به پایان نرسیده است به مراکز آموزش فنی و یا هم صفوف پولیس ملی معرفی می‌کند.
در افغانستان، کودکان زیادی از داشتن پدر، مادر و یا هر دوی آن‌ها محروم هستند. اما در کنار این، زنان و مردانی هم وجود دارند که از داشتن فرزند محروم هستند و نمی‌توانند اولاد به دنیا بیاورند. معمولاً، این گونه افراد هم، تعدادی از کودکان بی‌سرپرست را زیر تربیت‌شان گرفته و آن‌ها را تا هر زمانی که خواسته باشند، پرورش می‌دهند. خانم مریم، باشنده خیرخانه مینه شهر کابل که سرپرستی کودک یتیمی را بر عهده گرفته است، می‌گوید: «مدت ۳۰ سال از عروسی من و شوهرم می‌گذرد. ما، کودکی را از زمان تولدش به فرزندی گرفتیم. من تمام محبت مادرانه خود را نثارش می‌کنم. حال او هفت ساله و صنف اول مکتب است. می‌خواهم که تحصیلات خود را به پایان برساند و زندگی راحتی را پیش رو داشته باشد.»

سرپرستی کودکان، یک نوع خدمت به جامعه است
خانم اندیشه فرید، مسوول نهاد «افسیکو» که چندین پرورشگاه را در کابل، ننگرهار و هرات ایجاد نموده است، عقیده دارد که سرپرستی و پرورش کودکان یتیم، یک نوع سرمایه‌گذاری بشری و خدمت اخلاقی و ارزشمند برای جامعه است. او می‌گوید، از آن‌جایی که زنان مادر هستند، نقش اثرگذار در تربیت و پرورش کودکان بی‌سرپرست دارد. وی می‌افزاید: «در یکی از پرورشگاه‌ها، کودکی را داریم که در سه سالگی پدر خود را در اثر جنگ‌ها از دست داده و مادرش به صورت اجباری به عقد کس دیگری در آمده است. اکنون این دخترک، هفت سال دارد و شامل مکتب شده است.»
به گفته وی، قربانیان اصلی جنگ در کشور، کودکان‌اند، هرگاه بالای آن‌ها سرمایه‌گذاری درست شود و به مکتب شامل شوند، می‌توان به آینده بهتر چشم دوخت.

قانون سرپرستی کودکان
برخی از زنان می‌خواهند به صورت قانونی سرپرستی کودکی را به عهده گیرند، تا در آینده مشکلات متوجه کودک و خود آن‌ها نگردد. این‌که قانون در زمینه چه شرایطی را وضع نموده است، عبدالمجید غنی‌زاده، ریس دیپارتمنت قوانین مدنی انستیتیوت امور قانون‌گذاری، تحقیقات علمی و حقوقی وزارت عدلیه، می‌گوید: «وزارت امور زنان در سال  ۱۳۸۹، طرح قانون حمایت اجتماعی را ارایه نمود و وزارت عدلیه طرح قانون سرپرستی اطفال را تسوید و تدقیق کرد که از طرف شورای ملی نیز به تصویب رسیده است. در این طرح قانون، برای زوجینی که اطفال را تحت سرپرستی قرار می‌دهند و طفلی که تحت سرپرستی قرار می‌گیرد، این شرایط در نظر گرفته شده است: زوجین باید مسلمان باشند، سن ۳۰سالگی را تکمیل نموده و تابعیت افغانستان را داشته باشند، از توانایی مالی برخوردار باشد به جرایم اخلاقی و ضد حقوق بشری محکوم نباشند، از جانب محکمه از سرپرستی و نگهداری طفل منع نگردیده باشند، معلول و به امراض ساری مصاب نباشند، به مواد مخدر معتاد نباشند، اگر  طفلی را که به سرپرستی می‌گیرند، ولی یا وصی داشته باشد، کسب اجازه او حتمی است.»
از سوی دیگر، مطابق قانون، اطفالی که تحت سرپرستی قرار می‌گیرند هم باید دارای این شرایط باشند: «طفل پایین‌تر از سن ۱۸ باشد، پدر و مادر نداشته باشد، ولی و وصی وی فاقد توان سرپرستی بوده و یا به حکم محکمه فاقد صلاحیت اعلان شده باشد، طفلی که والدین وی در حبس یا توقیف قرار داشته باشد، این تعداد اطفال را خانواده‌ها می‌توانند تحت سرپرستی قرار دهند.»
والدینی که می‌خواهند طفلی را تحت سرپرستی قرار دهند از لحاظ قانون باید به محکمه شهرت طفل را مشخص سازد و محکمه با درنظرداشت قانون، اوضاع و احوال زوج را مشاهد و در صورتی که طفل نیازمند سرپرستی باشد به اساس حکم محکمه به سرپرستی داده میشود. اما معیاد آن در طرح قانون، مدت ۶ ماه به گونه‌ی آزمایشی تعیین گردیده است؛ در صورتی که گزارش این مدت از سوی محکمه مثبت ارزیابی شود، سرپرستی تا سن ۱۸ سالگی ادامه می‌یابد. در سن ۱۸ سالگی اما مسئولیت تصمیم‌گیری به عهده خود کودک است که با زوج سرپرست زندگی کند یا نه.
به گفته آقای غنی‌زاده، کودکی که از سوی خانواده‌ای زیر سر پرستی قرار می‌گیرد باید تمام حقوقی را که کودکان خود والدین از آن برخوردار می‌باشند، داشته باشد. او تأکید می‌کند که سرپرستی، حق ارث، نسب و محرمیت شرعی را به بار نمی‌آورد.
با وجود این‌که نهادهای زیاد دولتی و غیردولتی در دراستای بهبود وضعیت کودکان کار می‌نمایند، اما شمار زیادی از آن‌ها در شرایط نستاً نامناسبی زندگی می‌کنند. چنانچه مشاهده می‌شود، روزانه ده‌ها کودک بی‌سرپرست بر روی سرک‌ها دست به گدایی و کارهای شاقه زده و بعضی‌های شان در معرض سوء استفاده جنسی، قاچاقبران مواد مخدر و باندهای مافیایی قرار دارند. آگاهان امور باور دارند در صورتی که امکانات و شرایط مناسب برای پرورش و تربیت این کودکان فراهم نشود، آن‌ها در درازمدت به گروه‌های بزرگی از جنایت‌کاران و تبه‌کاران تبدیل خواهند شد.

 

ممكن است اين موارد را هم بپسنديد!

ارسال ديدگاه

لطفا نام خود را وارد كنيد! لطفا آدرس ايميل را صحيح وارد كنيد! لطفا پيام را وارد كنيد!